Jak Frank czekał na Rosie (Tana French, Bez śladu)

Czekał do samego rana w umówionym dniu. W dniu, w którym  mieli się wyrwać z robotniczego Dublina, popłynąć do Londynu i zacząć wymarzone wspólne życie. Myślał, że chcą tego oboje. Ba, był tego pewnien jak niczego innego w życiu (oprócz swojej miłości do Rosie). Miał w końcu 19 lat. A jednak nie przyszła. Czy raczej – przyszła, ale nie po to, żeby z nim uciec. Zostawiła list, w którym dała do zrozumienia, że boi się związać z Frankiem swoją przyszłość. A Frank w zasadzie się nie zdziwił. Sam się siebie bał, znał swoje obciążenia i tendencje. Ale wiedział jedno – skoro już zdecydował się wyrwać, nie wróci do domu.

I nie wrócił. Choć pozostał w Dublinie, jego noga nie postała w dzielnicy, w której się wychował, przez ponad 20 lat. Oddalił się od ducha Faithful Place najbardziej jak to możliwe – wstępując do policji. I był w tym znakomity, wręcz się w fachu zatracił, trafił do prestiżowego wydziału tajnych operacji i choć sam już nie pracował pod przykrywką, to kierowal pracą innych, zapewniając im bezpieczeństwo. Wbrew pochodzeniu został kimś. Zawsze uważał, że to pracoholizm zniszczył jego małżeństwo. Prawda jednak była inna – Frank w głębi duszy cały czas czekał na swoją Rosie, mimo że nawet sam przed sobą się do tego nie przyznawał. Aż pewnego dnia zadzwoniła jego najmłodsza siostra Jackie, by przekazać, że robotnicy wykonujący prace w pustostanie na ich ulicy znaleźli w kominku walizkę. To była walizka Rosie, o czym Frank wiedział, zanim jeszcze ją zobaczył. Zatem jednak ukochana nie wyjechała bez niego.

Tana French w typowym dla siebie niespiesznym, rozlewnym stylu snuje opowieść będącą na najpłytszym poziomie interpretacyjnym robociarskim wariantem Romea i Julii. Mieszając współczesność z retrospekcjami, pokazuje czytelnikowi prywatne oblicze Franka Mackeya, chyba najciekawszej postaci, jaką stworzyła na kartach swojego cyklu o dublińskim wydziale zabójstw. Ale przede wszystkim Bez śladu (nie bez przyczyny oryginalnie zatytułowane właśnie Faithful Place) jest żywym, wielowarstwowym i autentycznym portretem robotniczej dublińskiej dzielnicy, z jej zasadami i rytuałami, niepisanymi prawami, które każdy zna od dzieciństwa i instynktownie im się podporządkowuje. Bo nikt nie chce wypaść poza grupowy nawias, zostać napiętnowany jako outsider, wyrzutek, zdrajca. Bycie swoim jest tutaj bezcenne. Dzielnicowy etos ma swoje jasne strony, jak bezwarunkowa lojalność tutejszych względem innych członków społeczności i solidarność przeciw obcym, zwłaszcza reprezentantom władzy. Ale ma i mroczny rewers – lojalność wynaturzoną, przejawiającą się ignorowaniem przemocy, alkoholizmu, zaniedbywania dzieci, które to sprawy traktowane są jako prywatna sprawa każdej rodziny.

Dwutorowa narracja (wtedy i teraz) umożliwia autorce pokazanie, jak potoczyły się losy grupki przyjaciół Franka z młodości. Wnioski nie są zbyt optymistyczne. Choć w młodości wszyscy wierzyli, że będą żyli inaczej niż ich rodzice, którymi pogardzali, większość z nich nie uciekła z klasowej pułapki, nawet jeśli opuścili dzielnicę w sensie topograficznym (co nie udało się niemalże nikomu). Sama Faithful Place przez bez mała ćwierć wieku nieco poszła z duchem czasu, ale jej konserwatywna istota pozostała niezmienna. Z wszystkimi zaletami i wadami takiego stanu rzeczy.

Bez śladu to oczywiście kryminał, jednak wątek zniknięcia Rosie jest tak ściśle związany z prywatnymi historiami mieszkańców dzielnicy, że w zasadzie zagadka wyjaśnia się niejako przy okazji (co w żadnym razie nie czyni jej mniej fascynującą – powiedziałabym nawet, że wręcz odwrotnie – przydaje całej sprawie dodatkowych wymiarów dramatyzmu).

Tana French ma unikalny talent do odmalowywania społeczności i emocji – a te dwa elementy dominują w omawianej powieści. Nie dziwota zatem, że jest to (przynajmniej w mojej ocenie) najlepszy utwór w jej pisarskim dorobku. A czytałam wszystkie poza nieprzetłumaczonym jeszcze na polski The Witch Elm. Chyba nie muszę dodawać, że polecam?

Dodatkowym walorem jest znakomite tłumaczenie Marii Olejniczak-Skarsgard. French pisze językiem wyjątkowo trudnym w przekladzie, sensualistycznym, pełnym przymiotników i imiesłowów powszechnie nieużywanych. Wiem coś o tym, bo próbowałam ją czytać w oryginale i dałam sobie spokój. Zwykle nie przeszkadza mi brak znajomości jednego czy drugiego wyrazu, radzę sobie na podstawie kontekstu. W tym przypadku braki odbierały mi całą przyjemność z lektury, która w dużym stopniu sprowadza się do delektowania się hipnotycznie snutą opowieścią. Polscy tłumacze radzą sobie z tym wyzwaniem rozmaicie, ale zawsze do tej pory wyczuwałam w pewnych sformułowaniach sztuczność, zdarzały się też ewidentne zgrzyty. W tej książce ich nie ma, tym głębszy pokłon należy się umiejętnościom tłumaczki.

Jeśli jeszcze nie czytaliście, szczerze wam zazdroszczę. Choć z perspektywy osoby czytającej poszczególne tomy w przypadkowej kolejności polecam jednak zachowanie chronologii.

Reklamy

Gdy najważniejsze jest niewidoczne dla serca (Tana French, Ostatni intruz)

Znani nam już ze Ściany sekretów detektywi Moran i Conway dostają sprawę zabójstwa młodej dziewczyny, która na pierwszy rzut oka wygląda jak typowa kłótnia kochanków, i to nawet ze sprawcą – chłopakiem ofiary – podanym na talerzu. Brak jest jednak jakichkolwiek fizycznych dowodów, że podejrzany w ogóle wszedł do domu (twierdzi, że choć pojawił się na umówioną kolację, nie został wpuszczony). Ktoś usunął wszystkie odciski palców, nawet z miejsc zupełnie nieoczywistych, i odłączył od prądu kuchenkę, żeby zabójstwa nie ujawniłprzedwcześnie aktywowany dymem alarm przeciwpożarowy. Taki poziom zimnejracjonalności nie pasuje do mięczakowatego pięknoducha, jakim jawi się chłopak ofiary. Tymczasem przyjaciółka zmarłej sugeruje, że mogła się ona widywać równolegle z kimś innym…

Kto zna cykl irlandzkiej pisarki o dublińskim Wydziale Zabójstw, ten wie, że na dynamiczną akcję nie ma u niej co liczyć. Nie za to ją kochamy. Ale muszę uczciwie przyznać, że ze swojej najnowszej intrygi Tana French tak znaczną część umieściła w myślach i odczuciach głównej bohaterki i narratorki – detektyw Antoinette Conway – że bardzo niewiele brakowało, bym straciła do tej powieści cierpliwość. Ja, wielka fanka i promotorka serii, która wyglądała Ostatniego intruza niczym kania dżdżu od pierwszych wzmianek prasowych. Niewątpliwie to najbardziej statyczna część cyklu, a przy obiektywnym spojrzeniu na strukturę i całość pomysłu z punktu widzenia zakończenia – niestety także najbardziej przegadana. French osiągnęła już taki sukces, że redaktorzy chyba zaczęli jej pozwalać na więcej ulubionych rozbudowanych introspekcji niż do tej pory. Mają gwarancję, że i tak się sprzeda. Według mnie przyjmowanie takiego założenia to stąpanie po dość cienkiej linie. Ostatni intruz mimo intrygującego początku ma bowiem pośrodku mieliznę liczącą jakieś 200 stron (nic się nie dzieje, jak w polskim filmie, całość można by wyciąć, co by tylko książce pomogło) i dopiero końcowa 1/3 dowodzi, że warto było przez nią przebrnąć. Skoro sama niemal odpadłam, to dla nowych czytelników próg wejścia może okazać się za wysoki. A podejrzewam, że i spora część wiernych wielbicieli będzie miała trudności z dotarciem do miejsca, w którym puzzle zaczynają się wreszcie składać w całość (70% z 576 stron, tu się kończy ta mielizna, co to się dość wcześnie zaczyna).
Koncept powieści bardzo na tym rozwodnieniu traci, bo choć prosty, jest znakomity. Sprowadza się do zagadek percepcji, biblijnego Mają oczy, a nie zobaczą. Do tego wewnętrznego formatowania, którego nie jesteśmy do końca świadomi, ale które sprawia, że automatycznie odrzucamy pewne możliwości jako niedopuszczalne z czysto aksjologicznego punktu widzenia. A jednocześnie święcie wierzymy w to, że świat i ludzie są dokładnie tacy, jak nam się wydaje. Żyjemy we własnej głowie, a obiektywna rzeczywistość istnieje równolegle do tej przez nas postrzeganej. Rzadko kiedy dochodzi między tymi światami do kolizji, której nie dałoby się zamortyzować przećwiczonymi schematami racjonalizacji. Ostatni intruz opisuje właśnie taki przypadek, zatem wejście do głowy Antoinette ma niewątpliwie swoje uzasadnienie. French posłużyła się tym środkiem, by zilustrować opisany wyżej mechanizm, jednak posunęła się zdecydowanie za daleko i w rezultacie niemal udało jej się zmarnować efekt zaskoczenia, na który tak pieczołowicie pracowała. Jest to zatem z mojej strony polecanka tylko dla bardzo odpornych czytelników.

Tak, tak, tam w lustrze to niestety ja

W międzyczasie, w celu przełamania kryzysu satysfakcji czytelniczej, związanego z przednominacyjnym czytaniem polskiej fantastyki (i to akurat wtedy, kiedy jest tyle fajnych, przynajmniej potencjalnie, premier zagranicznych – Gaiman, Mitchell i wczorajsza świeżynka – nowe Akta Dresdena), sięgnęłam po kolejną powieść z cyklu o dublińskim wydziale zabójstw. Panaceum z tej Tany French, powiadam wam:)

Lustrzane odbicie (niedawno wznowione) to kolejne spotkanie ze znaną z debiutanckiej powieści irlandzkiej autorki detektyw Cassie Maddox. Po krachu operacji Westalka przeniosła się do obyczajówki, ale pewnego dnia jej chłopak, Sam, prosi ją o przyjazd na miejsce zabójstwa w pobliskim miasteczku Glenskehy. Wystarczy rzut oka na ofiarę, by detektyw zrozumiała, dlaczego była potrzebna. Kobieta ma jej twarz, a w zakrwawionej kieszeni dokumenty na nazwisko, którego Cassie używała, pracując kiedyś pod przykrywką w celu rozbicia siatki dilerów w Trinity College – Alex Madison. Jej dawny przełożony z Tajnych Operacji, Frank Mackey (postać również znana czytelnikom pozostałych powieści cyklu), nalega na śledcze wykorzystanie tego niesamowitego zbiegu okoliczności. Ponieważ policji brakuje jakichkolwiek tropów, w tym śladów fizycznych, Maddox ma się wcielić w ofiarę, udawać, ze przeżyła atak, i zinfiltrować grupkę przyjaciół dziewczyny z uczelni (wszyscy doktoryzują się z literatury angielskiej), mieszkającą wspólnie z Alex w odziedziczonym przez jednego z jej członków wielkim, nieco zaniedbanym domu na obrzeżach miasteczka. Złakniona operacyjnej adrenaliny, dawna gwiazda wydziału zabójstw podejmuje wyzwanie.
Koncept sobowtóra jest literacko bardzo ryzykowny, ale French świetnie sobie z nim radzi, drobiazgowo pokazując, jak wcielanie się w Alex i sama świadomość, że przez tyle lat gdzieś na świecie żyła jej idealna fizyczna bliźniaczka, wpływają na psychikę Cassie, wcześnie osieroconej, pozbawionej rodzeństwa. Kto czytał inne powieści z cyklu, ten wie, że nie ma co liczyć na dynamiczną akcję, a raczej na rozbudowaną warstwę obyczajowo-psychologiczną, liczne introspekcje i drobiazgową analizę relacji między postaciami, które w końcu doprowadzą do rozwiązania zagadki zabójstwa. Uczciwie ostrzegam, że nawet na tle pozostałych, mocno statycznych powieści French, ta jest wyjątkowa. Jednocześnie, dzięki niezwykle przekonującemu oddaniu specyficznej dynamiki pomiędzy czwórką (a wcześniej piątką) mieszkańców domu na odludziu, Lustrzane odbicie ma w sobie nieodparty magnetyzm, który sprawił, że nie mogłam oderwać się od pozornie mało pasjonującej lektury.
Tak więc – nie dla każdego, nie jest to też najbardziej udana powieść autorki (wg mnie lepsza tylko od Ściany sekretów), ale mimo to zdecydowanie polecam pasjonatom babrania się w ciemnych zakamarkach ludzkiej duszy. W tej konkurencji French nie ma zbyt wielu godnych rywali.

Unieruchomiona baletnica

Powieść Zdążyć przed zmrokiem, debiut Tany French, przeczytałam jeszcze w grudniu, ale czas na opisanie wrażeń mam dopiero teraz. Tradycyjnie dla autorki, jest to historia mocno nastrojowa, w której relacje między bohaterami oraz ich introspektywne rozważania dominują nad śledztwem i zagadką tożsamości zabójcy. Intryga jednak na takim rozłożeniu akcentów nie cierpi, w tym sensie, że jest bardzo spójna, a elementy psychologiczne odgrywają w niej – jak się ostatecznie okazuje – kluczową rolę. Równocześnie nie da się tym razem uczciwie powiedzieć, że proporcje między wątkiem głównym – kto i dlaczego zabił i upozował na dawnym ołtarzu w centrum archeologicznych wykopalisk nastolatkę, która niebawem miała wyjechać do prestiżowej szkoły baletowej – a wątkami teoretycznie pobocznymi, tj. tajemniczym zniknięciem dwójki dzieci w tej samej okolicy w dosyć odległej przeszłości oraz relacjami między parą detektywów prowadzących śledztwo – zostały zachowane.
Jasne, wątki poboczne niewątpliwie służą naświetleniu w pośredni sposób pewnych elementów kluczowych dla wątku głównego, a także wyjaśnieniu, dlaczego śledztwo potoczyło się takim, a nie innym torem. Z uwagi na ich obszerność zachodzi jednak duże prawdopodobieństwo, że czytelnik skupiony głównie na śledztwie (nie ja, według mnie wątki poboczne, choć stanowczo nie zaszkodziłyby im redaktorskie nożyczki, również były bardzo ciekawe) w pewnym momencie się od tej historii odbije. Rola wszystkich elementów powieściowej układanki  staje się bowiem oczywista dopiero z perspektywy przewrotnego finału. W swoich kolejnych książkach irlandzka autorka nauczyła się nieco lepiej panować nad powieściową materią i własnymi tendencjami do dygresji (lub dostała lepszego redaktora, a kto wie – może jedno i drugie?).
Wasza ocena pierwszej części cyklu o dublińskim wydziale zabójstw będzie zależała od tego, czego w kryminale szukacie przede wszystkim. Jeśli czegoś więcej niż zagadka i szybka akcja, np. rozbudowanych wątków psychologiczno-socjologicznych, to niewątpliwie, podobnie jak ja, będziecie ostatecznie bardzo zadowoleni, że sięgnęliście po Zdążyć przed zmrokiem. Bardzo się cieszę, że zostały mi jeszcze 2 powieści Tany French do przeczytania.

Blaski i cienie młodzieńczej przyjaźni

Tana French powraca z kolejnym tomem swojego cyklu o dublińskim wydziale zabójstw. Aspirujący do awansu detektyw wydziału spraw niewyjaśnionych Stephen Moran wykorzystuje przyniesioną przez jedną z uczennic prestiżowej prywatnej szkoły wskazówkę, dotyczącą ubiegłorocznego śledztwa, by zapewnić sobie możliwość pracy przy sprawie. A kto wie, może i późniejsze przeniesienie do wymarzonej jednostki?
Sprawa, w każdym razie, jest dziwna. Uczeń położonej po sąsiedzku prywatnej szkoły dla chłopców im. św. Kolumby został znaleziony martwy na terenie szczycącej się surową dyscypliną dziewczęcej szkoły imienia św. Kildy. O ile narzędzie zbrodni (motykę) zidentyfikowano stosunkowo szybko, to sprawca mimo wysiłków policji (a było się o co starać, bo do obu szkół uczęszczały przeważnie dzieciaki z wyższych sfer) pozostał nieznany.
Aż pewnego dnia na szkolnej Ścianie Sekretów w św. Kildzie, tablicy stanowiącej swoisty kontrolowany przez grono pedagogiczne wentyl bezpieczeństwa, na której uczennice mogą się dzielić swoimi problemami i emocjami, pojawiło się zdjęcie ofiary z napisem Wiem, kto go zabił.
Śledztwo zostaje wznowione, Stephen Moran jako dostawca kluczowego dowodu współuczestniczy w jego prowadzeniu. Szybko udaje się ograniczyć krąg podejrzanych o autorstwo zagadkowego komunikatu do ośmiu osób – dwóch niedarzących się sympatią czteroosobowych grup przyjaciółek.
Struktura powieści jest dwudzielna. Naprzemiennie obserwujemy postępy wznowionego śledztwa, które odbywa się w ciągu jednego dnia, i – w retrospekcjach – wypadki, które ostatecznie doprowadziły do śmierci Chrisa Harpera. Przy czym retrospekcje to wspomnienia czterech przyjaciółek: Holly, Julii, Bekki oraz Seleny. Tana French po raz kolejny wykorzystuje swój niezwykły talent do konstruowania wiarygodnych pod względem psychologicznym bohaterów, tym razem na potrzeby oddania bezlitosnej dynamiki relacji w grupie rówieśniczej. Jej bohaterki w ramach swojej czwórki próbują stworzyć swego rodzaju azyl, strefę wolną od wszelkiego rodzaju presji i opartą na bezwarunkowym zaufaniu. Jak to jednak zwykle bywa, idea ideą, a życie życiem. W końcu wydarza się coś, co łamie łączącą dziewczyny sztamę, ale ponieważ chcą za wszelką cenę obronić swoje piękne złudzenia, podejmują decyzje, które ostatecznie doprowadzają do tragedii.
Ciekawa jest także uzupełniająca zewnętrzna perspektywa, sposób, w jaki dwoje detektywów postrzega szkolną rzeczywistość. Oboje – Moran i Conway – pochodzą ze społecznych dołów. Jednak Moran św. Kildę podziwia, a jej uczennicom zazdrości (do czasu), podczas gdy Conway tak instytucją, jak i dziewczętami w agresywny sposób pogardza, dowodząc od samego początku, że mimo otaczającego je elitarnego klosza podejrzane niczym się nie różnią od mieszkanek blokowisk. Może tylko są bardziej niebezpieczne, bo mają wysoko postawionych rodziców i trzeba wokół nich chodzić na paluszkach.
Koniec końców, dla miłośników społeczno-psychologicznego kryminału pozycja obowiązkowa. Szukający dynamicznej intrygi powinni się zgłosić pod inny adres. Jedynie elementy, z braku lepszego słowa, nadprzyrodzone, niekoniecznie pasują do całości. Szczęśliwie odgrywają ostatecznie bardzo marginalną rolę.